Portada de El español de América
Impreso E-book

El español de América

Miguel Ángel Quesada Pacheco

Editorial Tecnológica de Costa Rica

Sinopsis

El Español de América, de Miguel Ángel Quesada Pacheco, es un libro de texto que explora las variaciones fonéticas, morfosintácticas, léxicas y dialectales del español en América. Ofrece una perspectiva novedosa y sistemática, condensando los últimos estudios sobre el tema e incluyendo aspectos históricos sobre la llegada del castellano al continente americano.

Sobre el autor

Miguel Ángel Quesada Pacheco

Miguel Ángel Quesada Pacheco

Nació en San José, Costa Rica.

Es experto en lexicografía y dialectología.

Doctor en Filología románica, Filología germánica y Lingüística comparada, por la Universidad de Colonia, Alemania.

Recibió el Premio Nacional Aquileo J. Echeverría en el 2009; además, el Premio Magón de Cultura 2014 por sus aportes en el campo de la lingüística histórica, dialectología hispanoamericana y lenguas indígenas de Costa Rica.

Es miembro de la Academia de Geografía e Historia de Costa Rica y de la Academia Costarricense de la Lengua desde agosto del 2000.

Sus investigaciones sobre lingüística histórica, dialectología hispanoamericana y lenguas indígenas de Costa Rica gozan de amplia difusión y prestigio internacionales.

Ha escrito y publicado en revistas académicas especializadas numerosos estudios y artículos, y participado en numerosos congresos, simposios y foros, nacionales e internacionales.

Contenido

XVI-XVIII):

hacia un concepto de español americano . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15

Testimonios . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16

Obras lexicográficas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20

Segunda etapa (siglo XIX): unidad o diferenciación . . . . . . . . . . . . . . . . 22

Tercera etapa (siglo XX): el español americano visto por los lingüistas . 36

II. Teorías sobre los orígenes del español americano

La teoría del sustrato . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41

La teoría poligenética . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43

La teoría de la hidalguización . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43

La teoría andalucista . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44

Teoría de la koineización y la estandarización . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47

Teoría de la semicriollización . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50

III. El acento y la entonación

El acento . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56

La esdrujulización . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57

La agudización . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58

La entonación . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58

¿Influjo indígena en los suprasegmentales del español americano? . . . . 61

IV. Fonética y fonología

Los fonemas vocálicos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63

Alternancias vocálicas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64

c1.indd 7 10/25/10 10:54 AM

8 Miguel Ángel Quesada Pacheco

Cambios en las vocales tónicas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64

Cambios en las vocales átonas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65

Debilitamientos vocálicos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 65

Nasalización vocálica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66

Alargamientos vocálicos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67

La [-e] paragógica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67

Cambios en el timbre de las vocales medias finales /e/ y /o/ . . . . . . . . 69

Los grupos vocálicos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69

Los fonemas consonánticos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70

Las oclusivas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70

Las fricativas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72

El fonema /f/ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72

El fonema /s/ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73

El fonema /J/ y el yeísmo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78

El fonema /x/ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79

El antiguo fonema /h/ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81

Las africadas. El fonema /tS/ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83

Las nasales . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84

Las líquidas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86

Las laterales . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86

El fonema /l/ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86

El fonema /¥/ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86

Las vibrantes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87

El fonema /|/ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87

El fonema /r/ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89

Las secuencias /t|/ y /d|/ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90

Neutralización de líquidas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92

V. Morfosintaxis

Morfología nominal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95

El artículo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95

El género . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96

El número . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97

El adjetivo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98

El pronombre . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100

Ustedes por vosotros . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100

c1.indd 8 10/25/10 10:54 AM

El Español de América 9

El pronombre de primera persona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101

El tratamiento. Usos de tú, vos y usted . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101

Generalidades e historia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101

Tuteo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105

Voseo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105

Ustedeo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108

Alternancias y convergencias pronominales . . . . . . . . . . . . . . 109

Fórmulas de tratamiento . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112

El pronombre átono . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112

Las preposiciones . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114

a . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114

de . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115

desde y hasta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115

en . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115

entre . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116

para . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116

Los relativos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116

Morfología verbal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118

Usos verbales particulares . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118

Formas obsolescentes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118

Verbos pronominales . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118

Haber, hacer, ser y estar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119

-nos por -mos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 120

El modo indicativo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121

Pretéritos perfectos simple y compuesto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121

Futuro . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122

Pluscuamperfecto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123

El modo subjuntivo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124

Cambios de subjuntivo a indicativo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124

Pretérito imperfecto . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125

Futuro . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126

El modo imperativo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126

El período condicional . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127

Formas no verbales . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128

Otros usos morfosintácticos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129

c1.indd 9 10/25/10 10:54 AM

10 Miguel Ángel Quesada Pacheco

Inversiones . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129

El ser focalizador . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 129

El adverbio . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 130

VI. El léxico del español americano

Léxico según su origen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133

Léxico de base castellana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133

Denominaciones personales . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134

Palabras referentes a la topografía y al clima . . . . . . . . . . . . . 134

Palabras relativas a la propiedad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135

Palabras referentes a las comidas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 136

Palabras referentes a la flora y a la fauna . . . . . . . . . . . . . . . . 136

Marinerismos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137

Voces de dialectos y lenguas peninsulares . . . . . . . . . . . . . . . . 139

Léxico de base indígena . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 140

Lenguas antillanas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141

Azteca o náhuatl . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142

Quechua . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143

Guaraní . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 144

Araucano o mapuche . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145

Lenguas chibchas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145

Convivencia de voces de distintos orígenes . . . . . . . . . . . . . . . 146

Adaptación de los indigenismos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147

Léxico proveniente de otras lenguas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147

Lenguas africanas (afronegrismos o africanismos) . . . . . . . . . 147

Inglés (anglicismos) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149

Francés (galicismos) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152

Otros préstamos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152

Léxico según su composición morfosintáctica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154

Cambios por derivación . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154

Prefijos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154

Sufijos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155

Cambios por composición . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161

Léxico según su distribución geográfica . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163

Léxico según su frecuencia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170

Otros aspectos léxicos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172

c1.indd 10 10/25/10 10:54 AM

El Español de América 11

Palabras tabú . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172

Fraseología americana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 175

Vocabulario técnico moderno . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176

VII. Zonas dialectales de América

Estudios macrodialectales . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179

Juan Ignacio de Armas y Céspedes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180

Max Leopold Wagner . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180

Pedro Henríquez Ureña . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182

Ramón Menéndez Pidal . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182

Lincoln Canfield . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183

José Pedro Rona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183

Melvyn Resnick . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185

Juan Zamora y Jorge Guitart . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186

Philippe Cahuzac . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 186

José Joaquín Montes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 187

Propuestas futuras . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188

Estudios por países . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188

Suroeste de los Estados Unidos . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188

Cuba . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189

Puerto Rico . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 189

República Dominicana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190

México . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190

América Central . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191

Colombia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193

Venezuela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194

Ecuador . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194

Perú . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195

Bolivia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195

Uruguay . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196

Argentina . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196

Chile . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197

VIII. Conclusiones . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 199

Notas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 205

Bibliografía . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215

Materias

BISAC

  • LAN009050. ARTES DEL LENGUAJE Y DISCIPLINAS > Lingüística > Sociolingüística

Thema

  • C. Lenguaje y lingüística

Dewey

  • 467. Idioma > Idiomas español y portugués > Variaciones en español

Más de Editorial Tecnológica de Costa Rica